ՎԱՆԻ ՆԱՀԱՆԳԸ ԻՍՄԱՅԻԼ ՀԱԳԳԸ ԵՎ ԻԶԶԵԹ ԲԵՅ ԿՈՒՍԱԿԱԼՆԵՐԻ ՊԱՇՏՈՆԱՎԱՐՄԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ (1911-1913 թթ.)
DOI-:
https://doi.org/10.24234/journalforarmenianstudies.v1i64.94Հիմնաբառեր-:
Իսմայիլ Հագգը, Իզզեթ, հայ-քրդական հարաբերություններ, Վանի մարդահամար, Պետրոս Գափամաճյան, ՀՅԴ-իթթիհատ դաշինք, հողային վեճեր, իթթիհատ, իթթիլաֆՎերացական
Հոդվածում ներկայացված է Վանի նահանգի հայության գոյավիճակը Իսմայիլ Հագգը և Իզզեթ բեյ կուսակալների պաշտոնավարման ժամանակաշրջանում` 1911-1913թթ.: Նրանց նախորդ կուսակալ Բեքիր Սամի բեյի պաշտոնանկությունից հետո` 1910 թ. աշնանից մինչև 1911 թ. սկզբները, Վանի կուսակալի տեղապահի պաշտոնը ժամանակավորապես վստահվում է նահանգի նախկին «դևթերտարին» (տոմարակալ - Ա. Հ.), որին 1911թ. սկզբին փոխարինում է Իսմայիլ Հագգը փաշան: Սակայն շուտով Վանի նահանգի նոր կուսակալ է նշանակվում քրդական ծագում ունեցող Իզզեթ բեյը: Ուսումնասիրության մեջ սկզբնաղբյուրային համապատասխան փաստերի օգնությամբ առաջին անգամ լուսաբանվել է Իսմայիլ Հագգը և Իզզեթ կուսակալների կառավարման շրջանում Վանի նահանգի հայության գոյավիճակը, վեր են հանվել ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի Վանի նահանգի հայ-քրդական հարաբերությունները, ներկայացվել է 1912թ. փետրվարի 13-ին ՀՅԴ-ի և իթթիհատի միջև ստորագրված դաշնագիրը, որով իշխող կուսակցությունը պարտավորվում էր կատարել իր վաղեմի խոստումները հայերի հողային, դպրոցական, անվտանգության և այլ խնդիրների լուծման վերաբերյալ: Հոդվածում բացահայտվել են նաև 1912 թ. ապրիլի 6-8-ը Վանում անցկացված Օսմանյան խորհրդարանի երկրորդ կարգի և 1912 թ. Վանում անցկացված քաղաքապետի ընտրությունները:
Հղումներ
HAA, f.1456, c.1, g.1, t'.1
AVPRI RF, f. 151, Politarchiv, 1911-1914, op.482, no. 719, p. 10, 22, 67, 232, 266.
Manukian A. (2021), Namakani /Letterman/, Yerevan, ESU ed.
Yeremyan H. (1929), Yowshard'an Van-Vaspowrakani /Monument of Van-Vaspurakani/, v. B, Alexandria, Aram Gasparyan ed.
The Genocide of the Armenians according to the documents of the Young Turks trial (1988), foreword, translation and notes by A. H. Papazyan, Yerevan, NAS ed.
Harutyunyan A. (2019), Naxy'ntrakan payqary' & hety'ntrakan zargacowmnery' Vani nahangowm & O'smanyan xorhrdarani 1912t'. y'ntrowt'yownnery' /The pre-election struggle and post-election developments in Van province and the Ottoman Parliament elections in 1912/, "Historical and Philosophical Journal", No. 3, pp. 132-145.
Hovakimyan B. (2005), Hayoc c'ac'kanownneri bar'aran /Dictionary of Armenian code names/, Yerevan, ESU ed.
Jerejyan E. (2007), 1912-i o'smanean eresp'oxanakan y'ntrowt'iwnnery' ew arewmtahayowt'iwny' /The Ottoman election of 1912 and the Western Armenians/, special edition from volume ԻԷ of Haykazian Armenological Journal, pp. 51-61.
Yowsher Armenak Ekareani /Memoirs of Armenak Yekarian/ (1947), Cairo, Nor Astgh ed.
Niwt'er H.Y.Dashnakcowt'ean patmowt'ean hamar /Materials for the party of Dashnaktutun/ (2015), volume 11, Beirut-January, Hamazgajin ed.
Rifat M. (1990), O'smanean yeghap'oxowt'ean mowt' c'alqery' ew it't'ihati hayajinj c'ragirnery' /The Dark Sides of the Ottoman Revolution and the Armenian-killing Plans of Ittihat/, Yerevan, KPH ed.
Armyanskiy vopros i genotsid armyan v Turtsii (1913-1919) / The Armenian Question and the Armenian Genocide in Turkey (1913-1919)/, (1995), Materials from the political archive of the Ministry of Foreign Affairs of Kaiser Germany. Collection, Compiler, executive editor, author of the preface, introduction and notes, Doctor of Historical Sciences, Professor Vardges Mikaelyan, Yerevan, Gitutyun.
Chelahsati K. (2009), Osetiya i osetiny /Ossetia and Ossetians/, Vladikavkaz, St. Petersburg, Printing Yard.
Shlykov P. (2015), Bekir Sami-bey (Kundukh) /Bekir Sami-bey (Kundukh)/, in the collection Russian Historical Encyclopedia, volume 2, Moscow, published by OLMA Media Group Moscow.
Akmeshe H. (2005). The Birth of Modern Turkey, London/New York, I.B.Tauris.
Erdeha, Kamil (1975), Provinces and governors in the War of Independence, Remzi Bookstore, Istanbul, Printing House.
Henning, Barbara (2018), Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes. University of Bamberg Press.
Koyunoğlu, Arif Hikmet (2008), An architect from the Ottoman Empire to the Republic: Arif Hikmet Koyunoğlu: memories, writings, letters, documents, Istanbul, Yapı Kredi Publications..
Bernard L. (1968), The Emergence of Modern Turkey, London, Oxford University Press.
“Azatamart’’ (1913), K.Polis, hownvari 16, t'iv 112.
“Azatamart” (1912), K.Polis, marti 7, t'iw 840.
“Azdak” (1913), K.Polis, hownvari 12/25, t'iw 2.
“Ar'ajamart”, 1912 dektemberi 21 / 1913 hownvari 3, K.Polis, t'iw 34.
“Horizon” (1913), T'iflis, hownvari 10, t'iw 6.
“Horizon” (1912), T'iflis, noyemberi 28, t'iw 263.
“Horizon” (1913), T'iflis, marti 2, t'iw 47.
“Mshak” (1909), T'iflis, noyemberi 12.
“Mshak” (1911), T'iflis, aprili 7, t'iw 73:
“Mshak” (1912), T'iflis, o'gostosi 9, t'iw 174:
“Mshak” (1913), T'iflis, hownvari 17, t'iw 11:
“Mshak” (1913), T'iflis, hownvari 20, t'iw 14:
“Mshak” (1913), T'iflis, aprili 18, t'iw 81:
“Mshak” (1913), T'iflis, septemberi 3, t'iw 193:
“Mshak” (1913), T'iflis, septemberi 23, t'iw 193:
«The Times» (1913), London, Thursday, February 6.
http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ismail-hakki-pasa.
##submission.downloads##
Հրապարակված
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2024 Հեղինակ և ամսագիր
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
