«ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ» ԷՊՈՍՈՒՄ ՅՈԹ ՏԱՐՎԱ ԽԱՐԱՋԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՓՈՐՁ՝ 652Թ. ՀԱՅ-ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԻ ԴԻՏԱՐԿՄԱՄԲ

##article.authors##

  • Գայանե Մկրտումյան ԵՊՀ

Հիմնաբառեր-:

յոթ տարվա խարաջ, 652թ. պայմանագի, Սասունի և Տարոնի ապստամբություններ, Մսրա Մե, Մսրա Մելիք, Հայոց իշխան, Ս. Մարութա վանք, Սեբեոսի պատմության ձեռագրեր, հայկական էպոս, հարկային քաղաքականություն

Վերացական

«Սասնա Ծռեր» էպոսը հայ ժողովրդի ազգային վիպերգությունն է, որն իր մեջ ամփոփում է նրա կենսական մեծ ուժը, հերոսական մաքառումների պատմությունը, որը ձգվել է դարեր ի վեր, պայքարը թշնամու դեմ՝ հանուն ազատության ու անկախության: Էպոսի առաջին պատումներից մեկը տպագրվել է 1874թ. Գ. Սրվանձտյանի կողմից, այն  բաղկացած է 4 ճյուղերից, որոնցից յուրաքանչյուրը կոչվել է տվյալ ճյուղի գլխավոր հերոսի անունով՝ «Սանասար և Բաղդասար», «Մեծ Մհեր», «Սասունցի Դավիթ», «Փոքր Մհեր»: «Սասունցի Դավիթ» ճյուղում առասպելաբանորեն և վիպականորեն վերարտադրված են 7-րդ դարի 2-րդ կեսից մինչև 13-րդ դարի քառասնական թվականներն ընկած ժամանակահատվածի պատմական դեպքերը, այդ թվում՝ հայ ժողովրդի պայքարը Արաբական խալիֆայության հարկային քաղաքականության դեմ, որի համատեքստում էլ մեր կողմից ուսումնասիրվել է մասնավորապես Սասունի բնակիչներից Մսրա Մելիքի հրամանով յոթ տարվա խարաջի հարկման մասին թեման: Վերջինս, ակներևաբար, ունի պատմական հիմք և իր արմատներով կապված է 652թ. Հայոց իշխան Թեոդորոս Ռշտունու (639-654) և Ասորիքի կուսակալ Մուավիա իբն Աբու Սուֆյանի (639-661) միջև կնքված պայմանագրի հետ: Հոդվածի շրջանակներում համառոտ անդրադարձ է կատարվել 7-րդ դարի 2-րդ կեսին դեպի Հայաստան արաբական արշավանքների ընթացքին, արաբ զավթիչների դեմ Հայոց իշխան Թեոդորոս Ռշտունու մղած պայքարին և գործունեությանը, որի ակտիվ ջանքերի շնորհիվ կնքվեց 652թ. պայմանագիրը: Մեծ ժողովրդականություն վայելող Թեոդորոս Ռշտունին դարձել է «Սասնա Ծռեր» էպոսի կերպար՝ ի դեմս Քեռի Թորոսի կամ Թևա Թորոսի: Հայ, ասորի և արաբ պատմագիրների հաղորդած տեղեկությունների հիման վրա հոդվածում հետազոտվել են 7-րդ դարի 2-րդ կեսից սկսած հայ ժողովրդի մղած պայքարը արաբների դեմ, ինչպես նաև 8-9-րդ դարերում բռնկված Սասունի ու Տարոնի ապստամբությունները, որոնք արտացոլվել են էպոսում: Սկսած 9-րդ դարից

Զուգահեռաբար էպոսում տեղ գտած դրվագները, երբ Մսրա Մելիքի հարկահանները Սասուն են հասնում յոթ տարվա չհարկված խարաջը գանձելու համար, լուսաբանվել են 652թ. պայմանագրի պայմանի շեշտադրմամբ, որով հայերը երեք տարով ազատվում էին Խալիֆայությանը հարկեր վճարելուց: Հոդվածը նպատակ ունի հետազոտելու և վերլուծության ենթարկելու հայ մի շարք հետազոտողների ու պատմաբանների դիտարկումները պայմանագրի կնքման թվականի ու հայերի՝ երեք տարով հարկերից ազատ լինելու պայմանի վերանայման շուրջ՝ այն սահմանելով յոթ տարվա միջակայքում:

Հղումներ

Abeghyan M. (2013), Erker /Works/, vol 1, Yerevan, Yerevan State University Publishing House.

Arabic Sources (1981), Ibn-Al-Asir /Translation, foreword and introduction by Aram Ter-Ghevondyan/, vol. B, Yerevan, Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR.

Arabic Sources (2005), Arab matenagirner, T’-ZH darer /Arab Manuscripts, 10th-12th Centuries/ /Introduction and translation from the original by Aram Ter-Ghevondyan/, vol. G, Yerevan, Yerevan University Press.

Tovma Artsruni ew Ananun (1985), Patmowtyown Tann Artsruneac /History of the House of the Artsrunik, Yerevan, Yerevan State University Publishing House.

Hay Zhoghovrdi patmowtyown /Hisrory of Armenian people/ (1984), vol. 2, Yerevan, National Academy of Sciences of Armenia Publishing House.

Harutyunyan H. (1940), Sebeos episkoposi patmowtean mej eghats mi paymanagri zhamketi chshtman harci shurj, /On the issue of clarifying the date of a treaty in the History of rhe Bishop of Sebeos/, Scientific works, vol. 1, p. 199-205, Yerevan, Yerevan Pedagogical Institute Publishing House.

Hovhannes Draskhanakertsi (1996), Hayoc patmowtyown, /History/, Yerevan, Yerevan State University Publishing House.

Ghevond (1982), Patmowtyown /History/, Yerevan, "Sovetakan, grogh" Publishing House.

Melik-Bachshyan S. (1960), Hayastany VII-IX-rd darerowm /Armenia in the VII-IX centuries/, Yerevan, "Mitk" Publishing House.

Patmowtyown Sebeosi (1979), /Hisrory of Sebeos, Yerevan, National Academy of Sciences of Armenia Publishing House.

Sasna Crer (2008), Hay zhoghovrdakan vep, yntir patumner /Sasnas curves.Aemenian volk novel, selected stories/, Yerevan, "Edit Print" Publishing House.

Samuel Aneci (2011), Havakmownk i groc patmagrac yaghags gyuti zhamanakac anceloc minchev i nerkays cayrakagh arareal /Extracts from the works of historians for identifying chronology from ancient to present time/, Yerevan, "Nairi" Publising House.

Sasunci Davit (1977), Nor patumner /Davit of Sasun, New stories/, Yerevan, "Sovetakan grogh" Publishing House.

Stepanos Taroneci Asoghik (2000), Patmowtyown tiezerakan /The Universal History/, Yerevan, Yerevan State Unibersity Publishing House.

Ter-Ghevondyan A. (1996), Hayastany VI-VIII darerum, /Armenia in the VI-VIII centuries/, Yerevan, National Academy of Sciences of Armenia, "Science" Publishing House.

Ter-Ghevondyan A. (2003), Hodvacneri zhoghocu, /Collection of articles/, Yerevan, Yerevan State University Publishing House.

Ormaniyan M. (2001) Azgapatum. Hay owghghapar ekeghecoy ancqery skzben minchev mer orery`yarakic azgayin paraganerov patmvac /History of narion. The events of the Armenian Ortodox church from the begining to the present days are told with related national circumstances/, vol 2, Etchmiadzin, Mother See of Holy Etchmiadzin Publishing House.

Islam. Entsiklopedicheskiy slovar' /Islam. Encyclopedic Dictionary/ (1991), Moscow, “Nauka”.

Al-Baladhuri (1983), Kitab Futuh al-Buldan, Bairut, maktabatu "Hilal".

Hubshman H. (1875), Geshichte Armeniens und der ersten Kriege des Araber aus dem Armenishen des Sebeos, Leipzig, Publisher Breitkopf und Hartel.

Ibn al-Athir (1987), Al-Kamil fi al-Tarikh, ,vol 3 Kahira, dar al-Kutubi al-ilmiya.

Chronicle de Denus de Tell Mahre quatrieme partie, (1895), Paris, Libraire Emile Bouillon Editeur.

Markwart H. (1930), Sudarmenien und Tigrisquellen nach griechen und arabishen Geographen, Vienne, Publisher Mechitaristen Buchdruckerei.

##submission.downloads##

Հրապարակված

2026-08-23

Թողարկում

Բաժին

Articles